Od czasu swojej początkowej popularności w mainstreamie i wpływu na brzmienie współczesnego R&B, neo soul rozwijał się i był zróżnicowany muzycznie dzięki twórczości zarówno amerykańskich, jak i międzynarodowych artystów. Jego obecność w mainstreamie osłabła w latach 2000., choć nowsi artyści pojawili się dzięki bardziej niezależnym metodom marketingu swojej muzyki.
W swojej książce „The Essential Neo Soul” (2010) dziennikarz muzyczny i krytyk kultury Chris Campbell pisze, że chociaż gatunek ten był „rażąco źle rozumiany”, istnieje „historyczne i społeczne znaczenie, które uzasadnia jego określenie jako współczesnego oblicza alternatywnej, progresywnej muzyki soul (zarówno w kręgach undergroundowych, jak i overgroundowych), wraz z odrębnym pochodzeniem i ewolucją rozwoju”. Według Marka Anthony'ego Neala „neo-soul i jego różne wcielenia pomogły na nowo zdefiniować granice i kontury czarnego popu”.
Z definicji neo-soul to paradoks. Neo oznacza nowy. Soul jest ponadczasowy. Wszyscy artyści neo-soulu, na różne sposoby, balansują, eksplorując klasyczne idiomy soulowe, a jednocześnie wplatając żywą, pulsującą obecność w sprawdzone formuły. Humanizują R&B, które często sprowadzano do produktu dopracowanego fabrycznie. Podobnie jak sushi, neo-soul jest wystarczająco świeży, by podawać go na surowo.
Termin „neo soul” został ukuty przez Kedara Massenburga z Motown Records pod koniec lat 90-tych XX wieku jako kategoria marketingowa po komercyjnym przełomie takich artystów jak D'Angelo, Erykah Badu, Lauryn Hill i Maxwell.
Sukces debiutanckiego albumu D'Angelo z 1995 roku, „Brown Sugar”, został uznany przez wielu publicystów i krytyków muzycznych za inspirację do powstania tego terminu. W wywiadzie dla magazynu „Billboard” z 2002 roku Massenburg stwierdził, że klasyfikacje gatunkowe są często niepopularne, ponieważ mogą sugerować krótkotrwały trend. Massenburg uważał jednak, że istnieje potrzeba promowania artystów tego gatunku, aby słuchacze rozumieli, czego słuchają. W artykule z 2010 roku dla PopMatters, dziennikarz muzyczny Tyler Lewis stwierdził, że neo soul spotkał się z wieloma kontrowersjami: „Biorąc pod uwagę sposób, w jaki czarną muzykę nazywali (zazwyczaj) outsiderzy od czasów bluesa, reakcja na tę nazwę artystów, którzy rzekomo wpisują się w kategorię „neo-soul”, stanowi wspaniały przykład samostanowienia Afroamerykanów w branży, która wciąż jest kurczowo przywiązana do wąskich definicji i wizerunków osób czarnoskórych”.
Jason Anderson z CBC News porównuje etymologię neo soulu do etymologii „nowej fali” i komentuje: „neo-soul to wciąż skuteczny termin opisujący połączenie szykownej nowoczesności i uświęconej tradycją, które wyróżniało najlepsze przykłady tego gatunku. Artyści neo-soulu starali się patrzeć zarówno wstecz, jak i w przyszłość, wierząc, że istnieje kontinuum”.
Termin ten zyskał szerokie zastosowanie wśród krytyków muzycznych i publicystów piszących o artystach i albumach związanych z musicalem styl. Profesor studiów afroamerykańskich Mark Anthony Neal opisał neo soul jako „wszystko od awangardowego R&B do organicznego soulu… produkt próby rozwinięcia czegoś poza normą w R&B”.Według publicystów muzycznych, dzieła tego gatunku są w większości zorientowane na albumy i wyróżniają się muzykalnością i produkcją, włączając „organiczne” elementy klasycznej muzyki soul z wykorzystaniem instrumentów na żywo, w przeciwieństwie do bardziej zorientowanego na single, opartego na hip-hopie i napędzanego przez producenta podejścia do samplowania współczesnego R&B. Neo soul zawiera również elementy muzyki elektronicznej, jazz fusion, funku, rapu, gospel, rocka, reggae i muzyki afrykańskiej. W swojej książce „Musical Rhythm in the Age of Digital Reproduction” autorka tekstów o muzyce Anne Danielsen napisała, że neo soul pod koniec lat 90-tych XX wieku charakteryzował się rozwojem muzycznym, który był częścią „znacznego wzrostu eksperymentów muzyków z rytmami i manipulowania nimi na poziomie mikrorytmicznym - czyli na poziomie granej muzyki, który zwykle rozumie się w kategoriach fraz.
Zauważając, że większość artystów tego gatunku to piosenkarze i autorzy tekstów, autorzy tekstów uznali ich teksty za bardziej „świadome” i o szerszym zakresie niż u większości innych artystów R&B. AllMusic nazywa to „w przybliżeniu analogicznym do współczesnego R&B”.Dimitri Ehrlich z Vibe powiedział, że „kładą nacisk na mieszankę eleganckiego, z domieszką jazzu R&B i stonowanego hip-hopu, z wysoce specyficznym, głęboko osobistym podejściem do miłości i polityki”.Dziennikarze muzyczni zauważyli, że artyści neo soulu to głównie kobiety, co kontrastuje z marginalizowaną obecnością kobiet w głównym nurcie hip-hopu i R&B. Jason Anderson z CBC News nazwał neo soul „krętym, przebiegłym, ale „bezczelnie szczera” alternatywa i „rodzaj azylu dla słuchaczy zniechęconych hedonizmem mainstreamowego hip-hopu i klubowych jamów”.
Artyści neo soul są często kojarzeni z alternatywnymi stylami życia i modą, w tym z organicznym jedzeniem, kadzidłem i dzianinowymi czapkami. Według publicysty muzycznego Petera Shapiro, sam termin odnosi się do stylu muzycznego, który czerpie inspirację ze starszych stylów R&B oraz muzyków bohemy poszukujących odrodzenia soulu, jednocześnie odróżniając się od bardziej współczesnych brzmień swoich mainstreamowych odpowiedników R&B.W artykule z 1998 roku na temat neo soulu, dziennikarz „Time’a” Christopher John Farley napisał, że wokaliści tacy jak Hill, D’Angelo i Maxwell „łączą chęć kwestionowania muzycznej ortodoksji”.Miles Marshall Lewis skomentował, że neo soul lat 90. „zawdzięczał swój raison d’être supergwiazdom soulu lat 70., takim jak Marvin Gaye i Stevie Wonder”, dodając, że „na koncertach, Erykah Badu i D'Angelo regularnie coverowali Chakę Khan, Ohio Players i Ala Greena, aby jasno pokazać ich pochodzenie.
Wymieniając Tony'ego! Toni! Toné! jako prekursora gatunku, Tony Green z Vibe uważał, że grupa była pionierem „cyfrowo-analogowego brzmienia hybrydowego” neo soulu i „dramatycznie odświeżyła zdigitalizowaną pustynię, jaką był R&B pod koniec lat 80-tych.” Artyści neo soulu w latach 90-tych XX wieku byli silnie inspirowani eklektycznym brzmieniem i łagodną instrumentacją wspólnej pracy Gila Scotta-Herona i Briana Jacksona w latach 70-tych XX wieku. All About Jazz cytował Jacksona jako „jednego z pierwszych architektów” brzmienia, a jego wczesną pracę ze Scottem-Heronem jako „inspirujący i muzyczny kamień z Rosetty dla ruchu neo soul”.
